Από την καταστροφή στη μνήμη – Η Τιθορέα της Κατοχής και η ιστορική της παρακαταθήκη

Δρ. Βασιλική Λάζου, ιστορικός, διδάσκουσα Τμ. Πολιτικών Επιστημών ΑΠΘ

Ογδόντα χρόνια μετά τη λήξη του Β Παγκοσμίου Πολέμου και τη συντριβή του φασισμού, δεν στεκόμαστε απέναντι στην Ιστορία μόνο για να τη θυμηθούμε∙ στεκόμαστε για να την κατανοήσουμε.... Για να αναμετρηθούμε με ένα θεμελιώδες ερώτημα: πώς ο ελληνικός λαός, υπό τις πιο σκληρές συνθήκες κατοχής, πείνας και βίας, κατάφερε όχι μόνο να αντισταθεί, αλλά να οργανωθεί, να δημιουργήσει δύναμη, να γίνει ο ίδιος φορέας εξουσίας και ελπίδας.

Η απάντηση δεν είναι απλή. Η αποτελεσματικότητα της Αντίστασης δεν ήταν ούτε αυτονόητη ούτε προδιαγεγραμμένη. Ήταν το αποτέλεσμα μιας βαθιάς κοινωνικής διεργασίας που ξεκίνησε από την ίδια την ανάγκη επιβίωσης. Το καλοκαίρι του 1942, όταν η κατοχική κυβέρνηση επιχείρησε να συγκεντρώσει την αγροτική παραγωγή, άγγιξε τα όρια αντοχής της υπαίθρου. Αγρότες βρέθηκαν αντιμέτωποι με φοροεισπράκτορες, Έλληνες χωροφύλακες και Ιταλούς στρατιώτες που επιχειρούσαν με τη βία να τους αποσπάσουν τη σοδειά. Η προσπάθεια μιας μη νομιμοποιημένης εξουσίας να ανασυγκροτήσει τον κρατικό της μηχανισμό προκάλεσε κύμα αντίδρασης: άρνηση παράδοσης της παραγωγής, συγκρούσεις, ρήξη.

Οι συγκρούσεις αυτές υπονόμευσαν το κύρος της κατοχικής κυβέρνησης και εξασθένησαν τον ίδιο τον μηχανισμό κατοχής στην ύπαιθρο. Εκεί ακριβώς αρχίζει να διαμορφώνεται η δύναμη της συλλογικής οργάνωσης. Μέσα σε αυτές τις συνθήκες λαμβάνεται η απόφαση για τη δημιουργία του ΕΛΑΣ, του ένοπλου τμήματος του ΕΑΜ. Μια απόφαση που σηματοδοτεί αλλαγή τακτικής: από τη διάχυτη και αποσπασματική δράση, στη συγκροτημένη παρουσία στα ορεινά χωριά, εκεί όπου ο έλεγχος των κατακτητών ήταν περιορισμένος. Στις 7 Ιουνίου 1942, στη Δομνίστα, γίνεται το πρώτο αποφασιστικό βήμα.

Ο ΕΛΑΣ δεν εμφανίζεται μόνο ως στρατιωτική δύναμη. Οι αντάρτες μπαίνουν στα χωριά, αφόπλιζουν τους χωροφύλακες, μιλούν στους κατοίκους για τον αγώνα, καίνε φορολογικές καταστάσεις και μοιράζουν τη συγκεντρωμένη σοδειά. Τιμωρούν συνεργάτες των κατακτητών, καλούν τη νεολαία να ενταχθεί και οργανώνουν τον εφοδιασμό τους μέσα από το άνοιγμα των αποθηκών. Δεν είναι τυχαία η φράση ότι ο ΕΛΑΣ «ενταφιάζει το πτώμα-κράτος» — ένα κράτος που είχε χάσει κάθε κοινωνικό έρεισμα. Στα πρώτα στάδια, η δράση είναι περιορισμένη: σαμποτάζ, επιθέσεις σε μικρές μονάδες. Όμως οι στόχοι είναι σαφείς: εκκαθάριση της υπαίθρου από όργανα των κατακτητών, από ληστές και ζωοκλέπτες, και δημιουργία συνθηκών για την εξάπλωση του ένοπλου κινήματος. Με αυστηρή πειθαρχία —ακόμη και με σκληρές τιμωρίες— επιβάλλεται τάξη. Ο Βελουχιώτης παρεμβαίνει, επιλύει διαφορές, τιμωρεί την προδοσία και την αυθαιρεσία. Και έτσι, για πρώτη φορά, μεγάλα τμήματα του πληθυσμού αρχίζουν να βλέπουν την Αντίσταση ως δύναμη δικαιοσύνης και όχι μόνο ως ένοπλη σύγκρουση.

Η ένοπλη αντίσταση αναδεικνύεται σε ιστορική αναγκαιότητα. Για να επιβιώσει και να είναι αποτελεσματική, οργανώνεται, αποκτά δομή, διακηρύσσει σκοπούς. Και από τον Σεπτέμβριο του 1942, περνά σε πιο δυναμική φάση. Στρέφεται κατά των Ιταλών, που εντείνουν τους ελέγχους και επιχειρούν να ελέγξουν την παραγωγή μέσω βίας και μαύρης αγοράς. Ο ΕΛΑΣ απαντά χτυπώντας τους μεσάζοντες, εκτελώντας προδότες και συγκρουόμενος ανοιχτά με τις δυνάμεις κατοχής. Οι πρώτες μάχες έχουν καθοριστική σημασία. Στις 9 Σεπτεμβρίου 1942, στη Ρεκά Γκιώνας, η πρώτη σύγκρουση με τους Ιταλούς δίνει θάρρος στους αντάρτες και ενθουσιάζει τον λαό. Στις 28 Οκτωβρίου, στο Κρίκελο Ευρυτανίας, ιταλικά αποσπάσματα απωθούνται και αρχίζουν να διαμορφώνονται οι πρώτοι ελεύθεροι θύλακες. Στη Δυτική Μακεδονία, η προστασία της σοδειάς ανεβάζει ακόμη περισσότερο το κύρος του αντάρτικου. Στις 25 Νοεμβρίου 1942, η επιχείρηση του Γοργοποτάμου σηματοδοτεί μια τομή. Το πρώτο μεγάλο σαμποτάζ, η συνεργασία με άλλες αντιστασιακές οργανώσεις, η παρουσία Βρετανών με δικές τους πολιτικές επιδιώξεις — όλα αυτά συνθέτουν ένα γεγονός που ανυψώνει το ηθικό, επιταχύνει την ανάπτυξη της Αντίστασης και τη συνδέει με τον ευρύτερο συμμαχικό αγώνα.

Από εκεί και πέρα, η δράση πυκνώνει.  

Ο ΕΛΑΣ οργανώνεται συστηματικά: από λίγες ασύνδετες ομάδες φτάνει να αριθμεί εκατοντάδες αντάρτες, συγκροτεί εφεδρικές δυνάμεις και δημιουργεί την Επιμελητεία του Αντάρτη. Μέσα σε έναν χρόνο, τα αποτελέσματα είναι καθοριστικά. Ο ΕΛΑΣ εξαπλώνεται σε όλη τη χώρα, δημιουργεί ελεύθερες νησίδες, αποδυναμώνει τον κατακτητή και κερδίζει τη στήριξη του πληθυσμού. Ταυτόχρονα, αναδεικνύεται το ζήτημα του κενού εξουσίας: οι παλιοί θεσμοί καταρρέουν και οι αντάρτες, μαζί με το ΕΑΜ, αναλαμβάνουν ρόλους διοίκησης και επίλυσης προβλημάτων. Οι κάτοικοι στρέφονται σε αυτούς, όχι μόνο για προστασία, αλλά και για δικαιοσύνη. Έως τις αρχές του 1943, η δράση περιλαμβάνει αφοπλισμούς σταθμών χωροφυλακής, κάψιμο αρχείων, μικροσυγκρούσεις και αντικατάσταση τοπικών αρχών από ανθρώπους του ΕΑΜ. Αξιωματικοί του ελληνικού στρατού προσχωρούν στον ΕΛΑΣ, ενισχύοντας την οργανωτική του συγκρότηση. Και έτσι, την άνοιξη του 1943 —στη μέση περίπου της μεγάλης πολεμικής περιπέτειας— έχει ήδη διαμορφωθεί κάτι πολύ μεγαλύτερο από ένα αντάρτικο σώμα: μια λαϊκή δύναμη οργανωμένη, πειθαρχημένη, αποτελεσματική.

Η Αντίσταση όμως δεν έμεινε μόνο στην κατάκτηση της υπαίθρου ή στη δημιουργία ελεύθερων θυλάκων. Προχώρησε σε ένα ανώτερο επίπεδο δράσης: χτύπησε την ίδια τη λειτουργία της κατοχικής μηχανής. Οι σιδηροδρομικοί και οδικοί άξονες έγιναν βασικός στόχος. Δεν επρόκειτο για τυχαίες ενέργειες, αλλά για συνειδητή στρατηγική επιλογή: να διακοπούν οι γραμμές επικοινωνίας και ανεφοδιασμού των κατακτητών και να εμποδιστεί η μεταφορά πρώτων υλών από την Ελλάδα. Από τον Γοργοπόταμο —που ήδη αναφέραμε ως σημείο καμπής— έως το τέλος της Κατοχής, ο ΕΛΑΣ ανέπτυξε μια συστηματική δράση δολιοφθοράς. Μεθοδικά καταστρέφονται ατμομηχανές, βαγόνια, σιδηροδρομικές γραμμές, γέφυρες και δρόμοι. Δεν μιλάμε για μεμονωμένα χτυπήματα, αλλά για μια συνεχή, οργανωμένη προσπάθεια που καταγράφεται τόσο σε αναφορές του ίδιου του ΕΛΑΣ όσο και σε μαρτυρίες και εκθέσεις συμμαχικών αποστολών.

Και όσο η Αντίσταση ενισχύεται, τόσο οι ενέργειες αυτές πολλαπλασιάζονται και γίνονται πιο αποτελεσματικές. Τον Ιούνιο του 1943, στο πλαίσιο της συμμαχικής επιχείρησης “Animals”, πραγματοποιούνται εκτεταμένα σαμποτάζ σε ολόκληρη τη χώρα. Ο στόχος είναι σαφής: να παραπλανηθούν οι δυνάμεις κατοχής, να πιστέψουν ότι η επικείμενη απόβαση των Συμμάχων θα γίνει στην Ελλάδα και όχι στη Σικελία. Η ελληνική Αντίσταση δεν δρα απομονωμένα, αλλά εντάσσεται σε έναν ευρύτερο στρατηγικό σχεδιασμό του αντιφασιστικού αγώνα. Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι η εικόνα προς το τέλος της Κατοχής. Τον Σεπτέμβριο και τον Οκτώβριο του 1944, οι δολιοφθορές στρέφονται πλέον και κατά της ίδιας της υποχώρησης των γερμανικών στρατευμάτων. Σε συνδυασμό με συμμαχικούς αεροπορικούς βομβαρδισμούς, παρεμποδίζουν ουσιαστικά τον ανεφοδιασμό και δυσκολεύουν την υποχώρηση του κατακτητή, ενώ ταυτόχρονα εμποδίζουν την εξαγωγή πολύτιμων πρώτων υλών προς τη γερμανική πολεμική βιομηχανία.

Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται το σαμποτάζ της Παλαβίτσας ως  υπόδειγμα στρατιωτικής αποτελεσματικότητας και συνάμα μοναδικό παράδειγμα ευρηματικότητας και λαϊκής συμμετοχής — ιδιαίτερα αν αναλογιστούμε ένα κρίσιμο στοιχείο: πραγματοποιήθηκε χωρίς τη χρήση εκρηκτικών. Τεσσεράμισι μήνες μετά την ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου, το αρχηγείο Παρνασσίδος του ΕΛΑΣ οργανώνει την επιχείρηση στο Δαδί (Αμφίκλεια), με επικεφαλής τον Διαμαντή, τον Νικηφόρο και τον Θησέα.  Η απόφαση να πληγεί η γραμμή ήταν πλήρως ενταγμένη στη γενικότερη προσπάθεια αποδυνάμωσης της γερμανικής πολεμικής μηχανής. Η οργάνωση υπήρξε άψογη. Η τοπική κοινωνία, μέσω του ΕΑΜ, παρείχε πληροφορίες, ενώ αντάρτικες και εφεδρικές δυνάμεις από όλη την περιοχή κινητοποιήθηκαν. Συνολικά περίπου 500 άνδρες συμμετείχαν άμεσα ή έμμεσα στην επιχείρηση. Την εκτέλεση ανέλαβε ο καπετάν Βοριάς (Δημήτρης Χονδρός), με καθοριστικό πλεονέκτημα τις τεχνικές του γνώσεις στους σιδηροδρόμους. Χωρίς εκρηκτικά —σε αντίθεση με άλλες μεγάλες επιχειρήσεις της Αντίστασης— σχεδίασε μια επιχείρηση ακριβείας: οι αντάρτες ξεβίδωσαν τις σιδηροτροχιές από τη μία πλευρά της γραμμής, στο κατάλληλο σημείο, ώστε να προκληθεί εκτροχιασμός χωρίς να υπάρξουν άσκοπες απώλειες, ιδιαίτερα μεταξύ των Ελλήνων εργαζομένων του τρένου.

Η επιλογή της Παλαβίτσας ήταν ιδανική: στενό πέρασμα, δυνατότητα ελέγχου και ασφαλής υποχώρηση προς τον Παρνασσό. Όταν η γερμανική αμαξοστοιχία πέρασε τη νύχτα της 13ης Απριλίου 1943, εκτροχιάστηκε όπως είχε σχεδιαστεί. Η μηχανή και τα βαγόνια βγήκαν από τις ράγες, εγκλωβίστηκαν στην τρανσέρα και στη συνέχεια καταστράφηκαν ολοσχερώς από πυρκαγιά. Η επιτυχία συμπληρώθηκε την επόμενη ημέρα με την επίθεση στον σταθμό του Δαδιού. Καταστράφηκαν κρίσιμες υποδομές, διαλύθηκαν οι επικοινωνίες και, με έναν ευφυή αυτοσχεδιασμό, οι αντάρτες έστειλαν ακυβέρνητες μηχανές και βαγόνια να συγκρουστούν με το ήδη κατεστραμμένο τρένο, φράζοντας ολοκληρωτικά τη γραμμή.

Το αποτέλεσμα ήταν στρατηγικής σημασίας: η γραμμή ανεφοδιασμού τέθηκε εκτός λειτουργίας για περίπου 12 ημέρες, προκαλώντας πλήγμα στον ανεφοδιασμό των γερμανικών δυνάμεων. Την επόμενη ημέρα, οι ιταλικές δυνάμεις προχώρησαν σε αντίποινα στο Δαδί (Αμφίκλεια), εκτελώντας έντεκα κατοίκους:

    Λουκάς Πολιτικός (78 ετών)

    Παναγιώτης Πολιτικός (40 ετών)

    Αθανάσιος Βακράκος (55 ετών)

    Δημήτριος Βακράκος (18 ετών)

    Παναγιώτης Κατσαρός (41 ετών)

    Ιωάννης Κατσαρός (35 ετών)

    Ιωάννης Αγγέλης (21 ετών)

    Λουκάς Νικαλέξης (20 ετών)

    Γεώργιος Περιβολάρης (20 ετών)

    Ιωάννης Παπαρούλιας (20 ετών)

    Σίμος Πούλος (42 ετών)

Λίγες ημέρες αργότερα, η τρομοκρατία των κατακτητών μεταφέρθηκε στη Βελίτσα. Ο ιταλικός στρατός εισέβαλε στο χωριό, το λεηλάτησε και το πυρπόλησε, δολοφονώντας αμάχους:

    Χρήστος Γαζής

    Ιωάννης Καπερώνης

    Καλλιόπη Τριφύλλη

    Παναγιού Σταφυλά

    Γιάννης Γαλάνης (δάσκαλος)

Οι καταστροφές επεκτάθηκαν και σε άλλα χωριά, με καμένα σπίτια, λεηλασίες και τρομοκράτηση του πληθυσμού.

Και όμως, μέσα σε αυτή τη φασιστική βαρβαρότητα, το σαμποτάζ της Παλαβίτσας παραμένει ένα από τα πιο εντυπωσιακά επιτεύγματα της Αντίστασης. Όχι μόνο για το αποτέλεσμα, αλλά για τον τρόπο με τον οποίο επιτεύχθηκε: χωρίς εκρηκτικά, με τεχνική γνώση, συλλογική δράση και βαθιά συνείδηση του τι διακυβευόταν. Αποδεικνύει ότι η δύναμη της Αντίστασης δεν βρισκόταν μόνο στα όπλα, αλλά στο μυαλό, στην οργάνωση και κυρίως στη συμμετοχή του ίδιου του λαού. Και ταυτόχρονα μας υπενθυμίζει ότι κάθε μεγάλη πράξη αντίστασης κουβαλά μαζί της και το βαρύ τίμημα της θυσίας. Η ιστορική μνήμη γίνεται ακόμη πιο δυνατή όταν αποκτά πρόσωπα. Οι εκτελεσμένοι της Αμφίκλειας, οι δολοφονημένοι της Βελίτσας, οι εκατοντάδες κατεστραμμένοι οικισμοί, αλλά και οι 200 της Καισαριανής οι φωτογραφίες των οποίων πρόσφατα ήρθαν στο φως, μας υπενθυμίζουν ότι η Αντίσταση δεν ήταν αφηρημένη έννοια. Ήταν άνθρωποι — με ονόματα, ζωές, οικογένειες — που στάθηκαν απέναντι στη βαρβαρότητα και πλήρωσαν το τίμημα.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο πρέπει να δούμε και την Εθνική Αντίσταση στην Ελλάδα. Δεν ήταν μόνο ένοπλος αγώνας. Ήταν ένα βαθύ κοινωνικό κίνημα που οργάνωσε την ίδια την επιβίωση: συσσίτια, αλληλεγγύη, προστασία των χωριών, συλλογική οργάνωση της ζωής. Ήταν αγώνας για να ζήσει ο λαός — αλλά και για να σταθεί όρθιος. Η Αντίσταση έγινε όχι μόνο αγώνας επιβίωσης και απελευθέρωσης, αλλά και ένα μεγάλο σχολείο δημοκρατίας και συλλογικής συνείδησης. Γιατί στο βάθος αυτής της σύγκρουσης υπήρχε κάτι βαθύτερο. Από τη μία πλευρά, η ναζιστική βαρβαρότητα — ένα σύστημα που στηρίχθηκε σε οικονομικά συμφέροντα, στην εκμετάλλευση και στην ιδεολογία της «ανωτερότητας». Από την άλλη, οι λαοί, οι εργαζόμενοι, οι αγρότες, οι νέοι, που αγωνίστηκαν για ελευθερία, αξιοπρέπεια και δικαιοσύνη. Η Αντίσταση υπήρξε η απάντηση αυτής της κοινωνικής δύναμης. Και γι’ αυτό αποτελεί το κορυφαίο συλλογικό επίτευγμα του ελληνικού λαού στον 20ό αιώνα. Από την πείνα και τη σιωπή του 1941 έως την απελευθέρωση του 1944, αποδείχθηκε ότι ένας λαός, όταν οργανώνεται, μπορεί να αλλάξει την πορεία της ιστορίας.

Και εδώ, ακριβώς σε αυτό το σημείο, η ιστορία της Παλαβίτσας και συνολικά της Αντίστασης παύει να είναι απλώς παρελθόν και γίνεται ζωντανή παρακαταθήκη για το σήμερα. Γιατί σε έναν κόσμο όπου οι πόλεμοι επανέρχονται ως κυρίαρχο εργαλείο πολιτικής, όπου η βία παρουσιάζεται ξανά ως «αναπόφευκτη», η εμπειρία της αντιφασιστικής νίκης αποκτά δραματική επικαιρότητα. Ο σύγχρονος κόσμος μοιάζει συχνά να επιστρέφει σε λογικές στρατιωτικοποίησης, γεωπολιτικών ανταγωνισμών και ωμής ισχύος — λογικές που θυμίζουν τις πιο σκοτεινές στιγμές του 20ού αιώνα. Σε αυτό το πλαίσιο, η μνήμη της συντριβής του φασισμού δεν είναι απλώς τελετουργική. Είναι πολιτικό και ηθικό μάθημα. Μας υπενθυμίζει ότι ο φασισμός δεν εμφανίζεται ξαφνικά. Γεννιέται μέσα από κρίσεις, ανισότητες, φόβους, εθνικισμούς και —το πιο επικίνδυνο— μέσα από τη σταδιακή αποδοχή της βίας ως κανονικότητας.

ΔΕΙΤΕ ΤΟ ΣΧΕΤΙΚΟ ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ

Τιθορέα: Συγκίνηση και τιμή για τα θύματα της Κατοχής και το κάψιμο της Βελίτσας – ΦΩΤΟ & ΒΙΝΤΕΟ