Προσφατες Αναρτησεις

Translate

Τρίτη, 20 Σεπτεμβρίου 2016

ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΟ “ΠΟΤΕ ΘΑ ΚΑΜΕΙ ΞΑΣΤΕΡΙΑ” ΤΟ ΡΙΖΙΤΙΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΗΣ ΛΕΥΤΕΡΙΑΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ Παρουσιάζει: ο Βίκτωρ Σαμπώ

Παρουσιάζει: ο Βίκτωρ Σαμπώ
Νομίζω, δεν πρέπει να υπάρχει, άλλο μέρος του κόσμου, που να διατήρησε με σεβασμό, αγάπη, στοργή και πείσμα, την παράδοση, το φρόνημα και τον λαϊκό πολιτισμό, όσο η Κρήτη......
Θα ήταν επομένως, άτοπο και παράδοξο για έναν λαό, που διατήρησε ανέπαφο και ατόφιο τον πολιτισμό του, τη γλώσσα, τα ήθη και έθιμα, το φρόνημα και την εθνική συνείδηση, να μη κάνει το ίδιο και με το τραγούδι.
Οι Κρήτες, λοιπόν, διατήρησαν - σχεδόν λατρευτικά, τα τραγούδια τους, τον ήχο της πολύπαθης ιστορίας τους και τα κράτησαν γνήσια και αμόλευτα από τον συρμό του ξέφρενου και ευτελούς νεωτερισμού.
Πανάρχαια τραγούδια της Δυτικής Κρήτης, τα ριζίτικα, έχουν τις ρίζες στον Ακριτικό κύκλο και φθάνουν οπωσδήποτε στον δέκατο μετά Χριστό αιώνα, αν όχι και παλαιότερα. Η περιφέρεια των Σφακιών και των Ριζών διατήρησε όσο κανένα άλλο μέρος της Ελλάδας τον δωρικό τύπο ανθρώπου,ακέραιο αλλά και αναλλοίωτη τη λακωνική παρουσία1.
Ένα χαρακτηριστικό ριζίτικο τραγούδι με σκοπό και περιεχόμενο επαναστατικό, σε ρυθμό εμβατηρίου, που από χρόνια πέρασε τα όρια της Κρήτης και έγινε πανελλήνιο, είναι το “ΠΟΤΕ ΘΑ ΚΑΝΕΙ ΞΑΣΤΕΡΙΑ, ΠΟΤΕ ΘΑ ΦΛΕΒΑΡΙΣΕΙ”.
Το τραγούδι αυτό φλογούσε τις καρδιές των Κρητών στα χρόνια της Ενετικής κυριαρχίας και στην εποχή της σκλαβιάς στους Τούρκους2, εξέφραζε με τον καλύτερο τρόπο τους αγώνες των Κρητών για Ελευθερία και εθνική αποκατάσταση, συντρόφευε τους μαχητές του Αρκαδίου στα 1866 και τους επαναστάτες του Θερίσου στα 1905, τα στρατιωτικά τμήματα των Κρητών στους εθνικούς αγώνες των ετών 1912 – 1922 και στον πόλεμο του 1940.
Τραγουδήθηκε από τους διαδηλωτές στην Αθήνα και σε άλλες πόλεις, κατά τη διάρκεια του απελευθερωτικού, αντιαποικιοκρατικού αγώνα του Κυπριακού λαού (1955 – 1959) και από τους σπουδαστές στα χρόνια της στρατιωτικής δικτατορίας (1967 – 1974).
Τραγουδήθηκε, τέλος, με την απαράμιλλη και αξεπέραστη φωνή του αλησμόνητου Νίκου Ξυλούρη στα σκαλιά του Πολυτεχνείου, στην εξέγερση του Νοέμβρη του 1973 κατά του φασιστικού καθεστώτος.


«Πότε θα κάμει ξαστεριά, πότε θα φλεβαρίσει
να πάρω το τουφέκι μου την όμορφη πατρώνα
να κατεβώ στον Ομαλό, στη στράτα των Μουσούρω,
να κάμω μάνες, δίχως γιους, γυναίκες δίχως άντρες
να κάμω μωρά παιδιά μαύρα σκοτεινιασμένα.
ή να κάμω και μωρά παιδιά να κλαιν δίχως μανάδες,
να κλαιν’ τη νύχτα για νερό και το πρωί για γάλα».
και τ’ αποδιαφωτίσματα τη δόλια τους τη μάνα...
Με το τραγούδι αυτό έχουν ασχοληθεί πολλοί, όσοι δηλαδή μελέτησαν το λαογραφικό υλικό της Κρήτης. Εξ αυτών απ’ όσο γνωρίζω, ο Αριστ. Κριάρης3, ο Σ. Κελαϊδής και ο Ι. Παπαγρηγοράκης 4τοποθετούν τη δημιουργία του στα χρόνια της Τουρκοκρατίας και οι ιστορικοί Ψιλάκης 5 και Μουρέλλος 6, δίνουν στο τραγούδι χαρακτήρα γενικό, το ερμηνεύουν δηλαδή ως προϊόν του πόθου του σκλάβου, που θέλει να πάρει τα όπλα να πολεμήσει τον τύραννο.
Θεωρώ, όμως, ότι πληρέστερη είναι η ιστορική και ερμηνευτική προσέγγιση του τραγουδιού, που έκανε ο Ν. Καβρουλάκης 7ο οποίος διατυπώνει τη γνώμη ότι οι ρίζες του τραγουδιού αυτού βρίσκονται στη βυζαντινή εποχή και οπωσδήποτε στα χρόνια της Ενετοκρατίας.
Είναι σχεδόν βέβαιο ότι το τραγούδι αυτό είναι μετατροπή και προσαρμογή μεταγενέστερη άλλου πολύ παλαιότερουτραγουδιού:
«Χριστέ να ζωνόμουν σπαθί και νάπιανα κοντάρι
να πρόβαινα στον Ομαλό στη στράτα τω Μουσούρω
,να σύρω τ’ αργυρό σπαθί και το χρυσό κοντάρι
να  κάμω μάνες δίχως γιούς , γυναίκες δίχως άντρες».
Οι αναφορές στο κοντάρι παραπέμπουν αναμφίβολα ευθέως στον Ακριτικό κύκλο, στον οποίο απαντάται συχνά ο στίχος αυτός «να σύρω τ’ αργυρό σπαθί και το χρυσό κοντάρι».
Οι Μουσούροι, είναι από τις πιο παλαιές αριστοκρατικές και αρχοντικές οικογένειες της Κρήτης και πήγαν εκεί από το Βυζάντιο, μετά την άλωση της Πόλης. Βρίσκουμε αναφορές γι’ αυτούς σε πολλές πηγές8.
Αυτοί οι Μουσούροι και άλλες πανίσχυρες οικογένειες Αρχοντορωμαίων (Σγουράφοι, Πάτεροι, Καντανολέοι),κατατυραννούσαν τον απλό λαό, κατά τρόπο θρασύ και άδικο και δημιουργούσαν σε βάρος του αφόρητη κατάσταση, χειρότερη απ’ αυτή των Ενετών κατακτητών, των οποίων ήταν το μόνιμο πρόβλημα.
Τα ίδια τα ριζίτικα τραγούδια, εκτός από τις ιστορικές πηγές αναφέρονται και στα εγκλήματα των Αρχοντομουσούρων:
«Μωρέ κοπέλια Σφακιανά, όσα  ’στε των αρμάτω
πιάστε τα και γλακήσετε στον Ομαλό να πάμε
κι έκαμαν πάλι φονικό οι γι αρχοντομουσούροι.
Τον Γιάνναρη σκοτώσασι, το νιό τον παινεμένο.
Νικόλα, τ’ αντροκάλεσμα άφης το μην το κάνης
κι ακόμα ζωντανοί ‘μεστα, κι ακόμα γης παθιούμε
κι ακόμα τα δοξάρια μας κι εκείνα ζωντανά ‘νιε.
Φωνήν και κλάημαν άκουσα στ’ Ορθούνι και στσοι Λάκκους
Το Γιάνναρη σκοτώσανε, χαημός στο παλληκάρι.
Δεν πάει μπλιο στον Ομαλό στα ρημοκούραδάν του
να βρη τσοι συζευτάδες του να ιδή και τσι βοσκούς του,
να τωνε δείξη χειμαδιό και τόπους ιδικούς του».
Ο Κρητικός λαός σατίριζε τους Αρχοντορωμαίους με ειρωνικό τρόπο όταν ανέλαβαν την προσωρινή εξουσία της επανάστασης του 1570 (Χρονικό Τριβάν):
«Ποιος είδε κοντή σύντυχο
Κανδάνολε Ρετούτη
και Πατερό γραμματικό».
Παραλλαγή δημοσιεύει ο Γ. Φίνλεϊ :
«Ποιος είδε κόντε σύνδικο
Γκαντανολέο ρετούρη
και Πατερό γραμματικό
Μουσούρο πρωτοστάτορα».
Επομένως, είναι αναμφίβολο ότι οι κάτοικοι της περιοχής αυτής μετουσίωσαν το παράπονο, την οργή, το μίσος και την εκδικητική μανία τους κατά των Ενετών και των Μουσούρων (και άλλων Αρχοντορωμαίων) στο τραγούδι «Χριστέ να ζώνουμουν σπαθί…» που μεταμορφωθήκαμε αργότερα στο υπέροχο τραγούδι «Πότε θα κάνει ξαστεριά…» που τόσο αρέσει σε όλους τους Έλληνες και ιδίως τους νέους.
ΠΗΓΕΣ – ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Βλ. την άποψη του Ενετού προβλεπτή Benetto Morro για τους Σφακιανούς , το έτος 1584, στο βιβλίο του Στεργίου Σπανάκη «Μνημεία της Κρητικής Ιστορίας» και τη γνώμη του Hoeck, που τους αποκαλεί γνησίους απογόνους των Δωριέων.
2. Οι Τούρκοι κατέλαβαν το Κάστρο (Χάνδακα) στα 1669 μ. Χ..
«Κάστρο και πού’ ν ‘ οι πύργοι σου και τα καμπαναργιά σου
και πού’ ν ‘ οι γι αντρειωμένοι σου , τα όμορφα παλικάρια ;…»
3. Βλ. Αριστ. Κριάρη : «Κρητικά άσματα».
4. Βλ. Ι. Παπαγρηγοράκη : «Τα Κρητικά ριζίτικα τραγούδια».
5. Βλ. Β. Ψιλάκη : « Ιστορία της  Κρήτης μέχρι των καθ’ ημάς χρόνων».
6. Βλ. Μουρέλλου : « Ιστορία της  Κρήτης».
7. Ν. Καβρουλάκη : « Οι ρίζες των ριζίτικων τραγουδιών, Εκδόσεις Π. Ράνου , Αθήναι, 1967, 82-89 , του ιδίου :  « Η λογοτεχνία στην υποκειμενική και αντικειμενική θεώρησή της», σελ 72.
8. Βλ. Γ. Σήφακα : Το χρυσόβουλο Αλεξίου Κομνηνού ( Κρητικά Χρονικά Β’ , σελ. 129)  Μ. Δέφνερ : «Οδοιπορικαί εντυπώσεις από τη Δυτική Κρήτη , Νικ. Ζουδιανού : «Ιστορία της Κρήτης επί Ενετοκρατίας», σελ. 65 , Σ. Σπανάκη :  Μνημεία της Κρητικής ιστορίας , σελ. 27, ιδίου :  Δύο αναφορές τω Σφακιανών προς τους Βενετούς προβλεπτές (Κρητ. Χρονικά, τόμ. Α’ σελ. 431-444).
(1) Δεύτερη εκδοχή για τη λέξη πατρόνα = φυσιγγιοθήκη, μπαλάσκα από τον στρατιωτικό Γαλλικό όρο "patron". [171,1359] (Η πρώτη εκδοχή σημαίνει τσατσά, μαστροπός σε μπουρδέλο)
Το οροπέδιο του Ομαλού Χανίων βρίσκεται σε απόσταση 38 χιλιόμετρα από τα Χανιά σε ύψος 1100 μέτρα στα Λευκά Όρη. Έχει έκταση 15 τετραγ. χιλιόμετρα και το μεγαλύτερο μέρος του ανήκει στους κατοίκους του χωριού Λάκκοι. Επί τουρκοκρατίας ήταν άντρο επαναστατών.
(3) Ορθότερο τω[ν] Μουσούρω[ν]. Η αποβολή του ν είναι συνηθέστατη στα Κρητικά ιδιώματα.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου


Tο ΄΄Πολύδροσος Παρνασσού΄΄ δημοσιεύει τα σχόλια των αναγνωστών του. Θεωρούμε ότι ο καθένας έχει το δικαίωμα να εκφράζει ελεύθερα τις απόψεις του. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι βγάζουμε τα απωθημένα μας ανώνυμα και τα φορτώνουμε στη πλάτη του διαχειριστή. Τα συκοφαντικά ή υβριστικά σχόλια ΔΕΝ δημοσιεύονται στην ιστοσελίδα μας.Σε επώνυμα σχόλια η δημοσιεύματα απαντήσεις ή σχολιασμοί δημοσιεύονται μόνο τα επώνυμα.