Ιανίσκος: Το χαμογελαστό παιδί της αρχαίας Λίλαιας και το μυστικό της χήνας

Ένα χαμογελαστό παιδί από μάρμαρο συνδέει την Πολύδροσο με την αρχαία Λίλαια και τον κόσμο των θεραπευτικών θεοτήτων της αρχαιότητας. Είναι το «Αγόρι με τη χήνα», γνωστό και ως Ιανίσκος, το γλυπτό που αποτελεί έμβλημα της Κοινότητας Πολυδρόσου και προέρχεται από την περιοχή της αρχαίας πόλης, στα σημερινά διοικητικά της όρια......

Το έργο φυλάσσεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, στη Συλλογή Έργων Γλυπτικής, με αριθμό ευρετηρίου Γ 2772. Σύμφωνα με την παρουσίασή του από το Μουσείο, χρονολογείται στις αρχές του 3ου αιώνα π.Χ., έχει ύψος 86 εκατοστά και είναι κατασκευασμένο από παριανό μάρμαρο.

Η ιστορία του παρουσιάζεται στο κείμενο «Ιανίσκος. Ο μικρός θεός-θεραπευτής», που υπογράφει η δρ Δέσποινα Ιγνατιάδου στην ιστοσελίδα του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου.

Η ανακάλυψη κοντά στις πηγές του Κηφισού

Το άγαλμα βρέθηκε το 1857, στη βόρεια πλαγιά του Παρνασσού, κοντά στις πηγές του Κηφισού, στη θέση Αγία Ελεούσα. Στην περιοχή πιθανόν υπήρχε ιερό αφιερωμένο στον ποταμό και στις Νύμφες.

Η σύνδεση της αρχαίας Λίλαιας με το νερό αποτυπώνεται και στη μυθολογική παράδοση: η πόλη πήρε το όνομά της από τη Νύμφη Λίλαια, η οποία θεωρούνταν κόρη του Κηφισού. Η Λίλαια και οι πηγές του ποταμού μνημονεύονται ήδη στην ομηρική Ιλιάδα.

Ένα παιδικό χαμόγελο και ένας μικρός γρίφος

Το γλυπτό απεικονίζει ένα γυμνό, παχουλό αγόρι, ηλικίας περίπου τεσσάρων έως επτά ετών. Στα κοντά μαλλιά του φορά στεφάνη και στέκεται με το αριστερό πόδι σταυρωμένο μπροστά από το δεξί. Δίπλα του βρίσκεται ένα τετράπλευρο στήριγμα, πάνω στο οποίο ακινητοποιεί μια χήνα με την αριστερή παλάμη του.

Μια μικρή λεπτομέρεια στο δεξί του χέρι προσθέτει ιδιαίτερο ενδιαφέρον στην ερμηνεία του έργου: ένας αστράγαλος, το γνωστό κότσι, που μόλις διακρίνεται ανάμεσα στα δάχτυλά του.

Οι αστράγαλοι χρησιμοποιούνταν στην αρχαιότητα ως παιχνίδια, αλλά και σε μαντικές πρακτικές. Η παρουσία τους σε παιδικές παραστάσεις και σε ιερά μπορεί επίσης να συνδέεται με αφιερώματα και ευχαριστίες για τη θεραπεία μιας ασθένειας.

Όπως επισημαίνεται στο κείμενο του Μουσείου, η αναγνώριση του αστραγάλου άνοιξε νέες προοπτικές για την κατανόηση του αγάλματος και την ταυτότητα του παιδιού.

Γιατί ονομάστηκε Ιανίσκος

Ο αρχαιολόγος Ιωάννης Σβορώνος είχε προτείνει την ταύτιση του αγοριού με τον Ιανίσκο, ένα θεϊκό παιδί-θεραπευτή, μικρό γιο του Ασκληπιού.

Σύμφωνα με αυτή την ερμηνεία, η ακινητοποίηση της χήνας συμβολίζει την εξουδετέρωση απειλών που συνδέονταν με τους βάλτους και τους θανατηφόρους πυρετούς των παιδιών. Ο αστράγαλος στο χέρι του ενισχύει τη σύνδεση με την αποφυγή του κινδύνου και τη θεραπεία.

Η ταύτιση αυτή αποτελεί επιστημονική ερμηνευτική πρόταση. Το έργο καταγράφεται από το Μουσείο ως «Άγαλμα αγοριού με χήνα», ενώ η στεφάνη και τα κοντά μαλλιά του έχουν συσχετιστεί και με πιθανή συμμετοχή σε θρησκευτική γιορτή ή τελετή ηλικιακής μετάβασης.

Από την αρχαία Λίλαια στη σημερινή Πολύδροσο

Για την Πολύδροσο, η μορφή του Ιανίσκου έχει ξεχωριστή σημασία. Ως έμβλημα της Κοινότητας, διατηρεί ορατή τη σύνδεση του σημερινού τόπου με την αρχαία Λίλαια και την πολιτιστική κληρονομιά της περιοχής των πηγών του Κηφισού.

Το παιδικό χαμόγελο, η ήρεμη στάση και οι μικρές λεπτομέρειες του γλυπτού εξακολουθούν, περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια μετά τη δημιουργία του, να προκαλούν το ενδιαφέρον. Μέσα από αυτές αναδύονται όψεις της παιδικής ζωής, της λατρείας και της ελπίδας για υγεία στον αρχαίο κόσμο.

Πηγές κειμένου και φωτογραφιών

• Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο — namuseum.gr: «Ιανίσκος. Ο μικρός θεός-θεραπευτής», κείμενο της δρ Δέσποινας Ιγνατιάδου. Στοιχεία εκθέματος: Συλλογή Έργων Γλυπτικής, Γ 2772, Αίθουσα 30.
• Φωτογραφικό υλικό: Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, μέσω του υλικού που συνοδεύει την παρουσίαση του εκθέματος.
• Ενδεικτική επιστημονική βιβλιογραφία: Δ. Ιγνατιάδου – Ι.-Δ. Παπαοικονόμου, The knucklebone and the goose: playing and jeopardy for the boy of Lilaia, Board Game Studies Journal, τόμ. 16, τεύχ. 1, σ. 309–337, DOI: 10.2478/bgs-2022-0010· Ι. Σβορώνος, «Ιανίσκος, Ασκληπιός, Αρτιτόκος, Κοράσιον Ασκληπιού και Ανδρίσκος», Αρχαιολογική Εφημερίς, 1909.