Η αρχαιολογία ως αποστολή ζωής: Η Δέσποινα Σκορδά μιλά στο «Ταμίευμα Δια Λόγου»

Άνθρωποι των γραμμάτων και των τεχνών μιλούν για τη ζωή και το έργο τους 

στο ΤΑΜΙΕΥΜΑ ΔΙΑ ΛΟΓΟΥ 

Η Κατερίνα Παναγιωτοπούλου συζητά

με την κα Δέσποινα Σκορδά, Επίτιμη Προϊσταμένη Ι΄ Εφορείας Προϊστορικών και κλασικών Αρχαιοτήτων (Ι΄ ΕΚΠΑ – Δελφοί), τώρα ΕΦΑ Φωκίδος .....

Η εφημερίδα μας συνεχίζει την προσπάθεια να προτείνει στους αναγνώστες της ανθρώπους της γραφής, της τέχνης και της έρευνας, που κατάγονται από την περιοχή μας ή την επέλεξαν για δικό τους τόπο και την αγάπησαν. Αυτή τη φορά έχουμε τη χαρά και την τιμή να φιλοξενούμε στο «Ταμίευμα Δια Λόγου» την κα Δέσποινα Σκορδά, Επίτιμη Προϊσταμένη Ι΄ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων (Ι΄ ΕΚΠΑ – Δελφοί), τώρα ΕΦΑ Φωκίδος.

Η κα Δέσποινα Σκορδά είναι πτυχιούχος του Ιστορικού – Αρχαιολογικού Τμήματος του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, όπου και συνέχισε τις μεταπτυχιακές σπουδές στο πλαίσιο της εκπόνησης Διατριβής με θέμα «Η περιοχή των Δελφών. Ιστορία και Τοπογραφία».

Υπηρέτησε ως Επιμελήτρια και στη συνέχεια ως Έφορος Αρχαιοτήτων στην Αρχαιολογική Υπηρεσία επί 37 έτη. Αφιέρωσε το μεγαλύτερο μέρος της επιστημονικής της δραστηριότητας στην περιοχή του Ιερού των Δελφών, όπου πραγματοποίησε επιφανειακές έρευνες και πολλές ανασκαφές, τις περισσότερες από τις οποίες στον οικισμό της Κίρρας, το επίνειο του Δελφικού Ιερού και Μαντείου.

Το 2009 οργάνωσε και διηύθυνε, σε συνεργασία με τη Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή Αθηνών, συστηματική ανασκαφική έρευνα στον αρχαιολογικό χώρο της Μαγούλας στην Κίρρα. 

ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ: Σας καλωσορίζω εντυπωσιασμένη από το εξαιρετικό βιογραφικό σας και την επί τριάντα επτά χρόνια προσφορά σας στην Αρχαιολογική Υπηρεσία. Αυτόματα οδηγούμαι στο πρώτο ερώτημα: Ήταν στα όνειρά σας από παιδί να γίνετε αρχαιολόγος; 

ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΣΚΟΡΔΑ: Ως μαθήτρια ήδη από το Δημοτικό Σχολείο με ενθουσίαζε το μάθημα της Ιστορίας. Περνούσα θυμάμαι πολύ χρόνο αναζητώντας σε εγκυκλοπαίδειες περισσότερες  πληροφορίες για το κάθε μάθημα που είχαμε στο Σχολείο. Στο Γυμνάσιο και στο Λύκειο φοίτησα σε Σχολείο της Αθήνας, σε μια περιοχή στους πρόποδες της Ακρόπολης. Ήταν η εποχή της αντιπαροχής, που έδωσε την ευκαιρία να γίνουν σωστικές ανασκαφές και στην περιοχή αυτή. Στην καθημερινή διαδρομή που έκανα από το σπίτι στο Σχολείο έβλεπα τους αρχαιολόγους μέσα στα σκάμματα να καταγράφουν, να σχεδιάζουν και να φωτογραφίζουν τα ευρήματα της ανασκαφής. Τότε συνειδητοποίησα ότι η αρχαιολογική έρευνα είναι μία από τις πηγές της Ιστορίας. Ήταν πλέον ξεκάθαρο αρκετά νωρίς τί θα ήθελα να κάνω. 

Κ.Π.: Σαν δεύτερο ερώτημα θα τολμούσα κάτι πιο συγκεκριμένο, που δεν θα μπορούσε όμως να χαρακτηριστεί ως προσωπικό, καθώς αφορά τις περισσότερες νέες γυναίκες αρχαιολόγους: Πώς αισθάνεται μία νεαρή επιστήμονας, που εργάζεται για πρώτη στην Εφορεία Αρχαιοτήτων ενός μακρινού νησιού; 

Δ.Σ.: Στο νησί της Μυκόνου βρισκόταν τότε η έδρα της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων, όπου υπηρετούσε και όλο το προσωπικό της Εφορείας. Είχα έτσι την τύχη στην πρώτη αυτή επαφή με το αντικείμενο της δουλειάς μου να εργαστώ και να μαθητεύσω κοντά σε άξιους συναδέλφους με προϊσταμένους τον Νίκο και την Φωτεινή Ζαφειροπούλου, κορυφαίους επιστήμονες και εξαίρετους ανθρώπους. Κάτω από τις συνθήκες αυτές η πρώτη εργασιακή εμπειρία μου σε ένα μάλιστα γραφικό αιγαιοπελαγίτικο περιβάλλον ήταν πολύ θετική για μένα. 

Κ.Π.: Η σύγκριση των σπουδών στο αντικείμενό σας, αν συνυπολογίσουμε τις δυσκολίες της πρακτικής εξάσκησης, παρουσιάζει διαφορές σε σχέση και αναλογία με τις σημερινές αντίστοιχες και πόσο επίπονες θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν; 

Δ.Σ.: Οι σπουδές είναι επόμενο να έχουν αλλάξει σήμερα από τότε που σπούδαζε η δική μου γενιά, κατ’ αρχάς στο βαθμό που έχει αυξηθεί σημαντικά η αρχαιολογική βιβλιογραφία. Η τεχνολογία όμως  έχει εξελιχθεί προς όφελος του φοιτητή. Είναι επίσης πολύ σημαντικό ότι, εδώ και πολλά χρόνια, υπάρχει η δυνατότητα των μεταπτυχιακών σπουδών στην Ελλάδα. Οι σπουδές είναι απαιτητικές γιατί, εκτός από τη θεωρητική κατάρτιση του φοιτητή,  περιλαμβάνουν και την πρακτική εξάσκησή του σε ανασκαφές. Βέβαια, οι αρχαιολόγοι της Υπηρεσίας είναι επιφορτισμένοι και με άλλες δραστηριότητες που αφορούν στα αρχαία μνημεία και είναι εξίσου σημαντικές, όπως η ανάδειξή τους με την οργάνωση μόνιμων και περιοδικών εκθέσεων, καθώς και με την διαμόρφωση των αρχαιολογικών χώρων. Πρώτιστο καθήκον βέβαια ενός αρχαιολόγου παραμένει η προστασία των αρχαίων. 

Κ.Π.: Ήταν συνηθισμένο εκείνη την εποχή για τις γυναίκες αυτό το επάγγελμα; Ποια ήταν η θέση των αρρένων συναδέλφων απέναντι σε αυτή την επιλογή; 

Δ.Σ.: Είναι γεγονός ότι οι γυναίκες αρχαιολόγοι που υπηρετούσαν στην Υπηρεσία προπολεμικά, ήταν ελάχιστες. Επρόκειτο όμως για ισχυρές προσωπικότητες που ενέπνεαν το σεβασμό, όπως η Σέμνη Καρούζου και η Ιωάννα Κωνσταντίνου. Είναι αξιοσημείωτο ότι στο διαγωνισμό του 1939 για την εισαγωγή αρχαιολόγων στο Κλάδο απαγορεύτηκε η συμμετοχή των γυναικών. Σταδιακά, όμως, αυξήθηκε σημαντικά ο αριθμός των γυναικών που στελέχωσαν την Υπηρεσία. Την εποχή που άρχισα εγώ να εργάζομαι είχε σχεδόν ήδη εξισορροπηθεί ο αριθμός ανδρών και γυναικών. Σήμερα μάλιστα οι γυναίκες αρχαιολόγοι υπερτερούν αριθμητικά των αντρών συναδέλφων τους. 

Κ.Π.: Με δεδομένο ότι συχνά αποδίδονται διαφορετικές ερμηνείες σε αναφορές ιστορικών πηγών για θέματα και γεγονότα της Αρχαιότητας, πόσο δυσχερές είναι για έναν ερευνητή-αρχαιολόγο να εισάγει τον κάθε ενδιαφερόμενο στις συνθήκες και στα ήθη της εποχής την οποία υποδηλώνουν τα ευρήματά του; 

Δ.Σ.: Τα υλικά κατάλοιπα της αρχαιότητας που φέρνει στο φως η αρχαιολογική έρευνα και που καλύπτουν όλο το φάσμα της ανθρώπινης δραστηριότητας, μας δίνουν σημαντικές πληροφορίες για τις συνθήκες που επικρατούσαν σε κάθε χρονική περίοδο, αλλά και για τις εξελίξεις που σημειώνονται σε κάθε τομέα της ζωής. Για τους ιστορικούς χρόνους υπάρχουν βέβαια και οι γραπτές πηγές, για τα προϊστορικά  όμως χρόνια, την Εποχή δηλαδή του Λίθου και σχεδόν ολόκληρη την Εποχή του Χαλκού, η μελέτη των ανασκαφικών ευρημάτων είναι η μόνη πηγή πληροφόρησης που έχουμε. Σε κάθε περίπτωση, η δυσχέρεια έγκειται σε πολλά επίπεδα. Κατ’ αρχάς θα πρέπει να γίνεται προσεκτική και σωστή περισυλλογή των στοιχείων στο στάδιο της ανασκαφικής έρευνας. Μετά την ανασκαφή και τη συντήρηση των ευρημάτων, ακολουθεί η μελέτη τους, που είναι ένα πραγματικό ερευνητικό «ταξίδι» για τον ανασκαφέα, που στηριζόμενος στην εμπειρία του και στην κατάρτισή του θα ερμηνεύσει τα ανασκαφικά στοιχεία και θα βγάλει τα ασφαλή ιστορικά συμπεράσματα. 

Κ.Π.: Τι μπορεί να βοηθήσει ώστε να οριστεί η κοινωνική συμπεριφορά ενός αρχαίου λαού; 

Δ.Σ.: Η κοινωνική συμπεριφορά ενός πληθυσμού είναι το τελικό ζητούμενο σε μια αρχαιολογική μελέτη. Ειδικά για τα προϊστορικά χρόνια, για τα οποία δεν υπάρχουν, όπως είπαμε, γραπτές πηγές, η μελέτη της ίδιας της κοινωνίας βρίσκεται σήμερα στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος των ειδικών. Στην προσπάθεια κατανόησης και ανασύνθεσης της κοινωνικής συμπεριφοράς βοηθά ο μεγάλος αριθμός των ανασκαφών που έχουν γίνει στην Ελλάδα τα τελευταία 50 χρόνια. Έτσι, έχουμε στη διάθεσή μας ένα πλήθος δεδομένων από όλες τις κατηγορίες του ανασκαφικού υλικού. Η συνεκτίμησή τους μας επιτρέπει να αποδώσουμε σε ικανοποιητικό βαθμό την κοινωνική συμπεριφορά των πληθυσμών σε μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο. Για το ιδιαίτερα ευαίσθητο κεφάλαιο της κοινωνικής συμπεριφοράς, που αφορά στους νεκρούς, σημαντικές πληροφορίες μας δίνει η έρευνα των τάφων. Καθοριστική είναι η συμβολή των ειδικών, που μέσα από τη μελέτη του σκελετικού υλικού, μπορούν να προσδιορίσουν γενετικά τους πληθυσμούς και να εντοπίσουν ανταλλαγές γονιδίων μεταξύ των πληθυσμών διάφορων περιοχών. Τα στοιχεία αυτά καθορίζουν το βαθμό της κοινωνικής εξωστρέφειας ή της απομόνωσης ενός πληθυσμού. Τα τελευταία επίσης χρόνια έχουν τεθεί στη διάθεση της αρχαιολογίας και άλλες πρωτοπόρες τεχνολογικές μέθοδοι, όπως η μικρογεωμορφολογία και η γεωχημεία σταθερών ισοτόπων. 

Κ.Π.: Πόσο δύσκολη αλλά και σημαντική είναι η πρώτη εκτίμηση απέναντι στη σιωπή ενός έργου που μόλις ανακαλύφθηκε; 

Δ.Σ.: Είναι πράγματι μια ιδιαίτερη  στιγμή για τον αρχαιολόγο η πρώτη επαφή του με ένα σημαντικό εύρημα. Εκτός όμως από ένα είδος δέους και συγκίνησης, που ο καθένας μας αισθάνεται μπροστά σε ένα αρχαίο σημαντικό εύρημα, για τον αρχαιολόγο συνυπάρχει το αίσθημα της ευθύνης να ταυτίσει το εύρημα και να προσδιορίσει την ιστορική του αξία.  

Κ.Π.: Πώς αποκτά ο ερευνητής την ικανότητα της οξυδερκούς παρατήρησης πάνω σε ένα αρχαιολογικό εύρημα; Είναι μόνο θέμα εμπειρίας ή υπάρχει και κάτι άλλο ξεχωριστό για τον καθένα; 

Δ.Σ.: Ο αρχαιολόγος, προκειμένου να ερμηνεύσει τα αρχαιολογικά ευρήματα και να εξάγει ασφαλή ιστορικά συμπεράσματα συνδυάζει τη συνεχή δια βίου θεωρητική κατάρτισή του,  αλλά και τη  μεγάλη εμπειρία του από τη δημοσίευση των μελετών του. Δεν είναι τυχαίο ότι ο κλάδος των αρχαιολόγων έχει να παρουσιάσει υψηλό ποσοστό μεταπτυχιακών σπουδών και διατριβών των μελών του, συντηρεί πολλά επιστημονικά περιοδικά που εκδίδει είτε η ίδια η Υπηρεσία, είτε η Αρχαιολογική Εταιρεία και τα ελληνικά Πανεπιστήμια, ενώ Έλληνες αρχαιολόγοι συμμετέχουν πάντα σε διεθνή αρχαιολογικά συνέδρια στην Ελλάδα και το εξωτερικό. 

Κ.Π.: Έχει παρατηρηθεί ένας αρχαιολόγος να δουλεύει και παρορμητικά –ωθούμενος από διαισθητικά ή υποσυνείδητα κίνητρα– ή επιβάλλεται από την επιστήμη του να είναι μόνο μεθοδικός και συγκεκριμένος; 

Δ.Σ.: Όπως κάθε ερευνητής, έτσι και ο αρχαιολόγος τεκμηριώνει τα αποτελέσματα της κάθε μελέτης του βασιζόμενος σε συγκεκριμένα και αντικειμενικά στοιχεία που παρέχουν τα ίδια τα ευρήματα, αλλά και τα ανασκαφικά συμφραζόμενα, το context δηλαδή μέσα στο οποίο αυτά βρέθηκαν. Η διαίσθηση μπορεί να οδηγήσει τον μελετητή σε εσφαλμένες κατά τη γνώμη μου ερμηνείες, άλλωστε κάτι τέτοιο αντίκειται στον ίδιο τον ορισμό της επιστήμης. 

Κ.Π.: Από τις επιστημονικές σας δραστηριότητες ποιες θα ξεχωρίζατε; Ποιοι είναι οι σημαντικότεροι σταθμοί στην ερευνητική σας πορεία; 

Δ.Σ.: Πρώτα την επίβλεψη εντός μεγάλου αριθμού σωστικών ανασκαφών στον αρχαιολογικό χώρο της Κίρρας, η δημοσίευση των οποίων βρίσκεται σε εξέλιξη. Όπως αποδεικνύεται και από τις μέχρι τώρα σχετικές δημοσιεύσεις μου, οι ανασκαφές της Κίρρας έχουν πολλά να μας διδάξουν για την ίδρυση των δύο άλλων οικισμών της κοιλάδας του Πλειστού, δηλ., αρχικά της Κρίσας και λίγο αργότερα των Δελφών. 

Κ.Π.: Και στη συνέχεια; 

Δ.Σ.: Τη μεγάλη επιφανειακή έρευνα στην κοιλάδα του Πλειστού, που διηύθυνα την δεκαετία του 1980. Η έρευνα αυτή μας βοήθησε να εντοπίσουμε και να καταγράψουμε ένα πλήθος άγνωστων μέχρι τότε αρχαίων μνημείων, αλλά και να ερμηνεύσουμε τη λειτουργία ήδη γνωστών μνημείων – ευρημάτων της περιοχής. Τα αποτελέσματα της έρευνας αυτής ανακοίνωσα στο Διεθνές Συμπόσιο, που έγινε στο Στρασβούργο το 1991, στο πλαίσιο του εορτασμού της επετείου των 100 χρόνων των Γαλλικών ανασκαφών στους Δελφούς. 

Κ.Π.: Πόσα και ποιο ήταν το αποτέλεσμα της έρευνας αυτής; 

Δ.Σ.: Τα αποτελέσματα της έρευνας αυτής ήταν πολλά, εκ των οποίων τα σημαντικότερα ήταν δύο:

Α) Ο εντοπισμός στην περιοχή «Αγία Βαρβάρα» μιας σημαντικής θέσης για πρώτη φορά των αρχαϊκών χρόνων, της εποχής δηλ., του Α΄ Ιερού Πολέμου (600-590 π.Χ.), που έληξε με την επικράτηση των συνασπισμένων Αμφικτυόνων, την καταστροφή της Κρίσας και της Κίρρας και την ενσωμάτωση της επικράτειάς τους στην «Ιερά Χώρα» των Δελφών, που όχι μόνο δεν έπρεπε να κατοικείται, αλλά ούτε να καλλιεργείται. Το λιμάνι της Κίρρας, ο «επάρατος» κατά τον Αισχίνη λιμένας, επιβίωσε ως αναγκαίο κακό για τις ανάγκες της μεταφοράς των απαραίτητων υλικών για τα μνημεία του Δελφικού Ιερού, αλλά και για την διακίνηση των προσκυνητών του.

Β) Η ταύτιση του παλαιού ημιονικού δρόμου Κίρρας - Δελφών (μέσω Χρισσού), που απεδείχθη ότι από τα προϊστορικά χρόνια ένωνε το Δελφικό Ιερό με το επίνειό του. Η ταύτιση αυτή έγινε με βάση επιστημονικά κριτήρια, όπως η ύπαρξη αρχαίων αναλημμάτων, που και σήμερα ακόμη στηρίζουν τμήματα του δρόμου. 

Κ.Π.: Πόσο ενημερωμένοι είναι οι επισκέπτες του Δελφικού Ιερού και πόσο ενδιαφέρονται να το επισκεφτούν; 

 Δ.Σ.: Το ενδιαφέρον των σημερινών επισκεπτών των Δελφών έχει αυξηθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια για το παλιό αυτό μονοπάτι. Η πεζοπορία αποτελεί ασφαλώς μια άριστη εναλλακτική μορφή τουρισμού, στην περίπτωση όμως του αρχαίου δρόμου Δελφών - Κίρρας αποκτά άλλη διάσταση, καθώς τα μνημεία που τον πλαισιώνουν σε ολόκληρη τη διαδρομή του ξεδιπλώνουν στα μάτια του πεζοπόρου την ιστορία της περιοχής των Δελφών, ενός δηλ., από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους της χώρας μας. Οι μέχρι τώρα μελέτες για την επισκευή του πανάρχαιου αυτού δρόμου περιορίζονται μόνο στις καθαρά τεχνικές εργασίες που απαιτούνται για τον σκοπό αυτό. Θεωρώ όμως ότι το έργο αυτό τότε και μόνο θα αποκτούσε τον χαρακτήρα ενός ολοκληρωμένου αναπτυξιακού πολιτισμικού έργου, εάν συμπεριελάμβανε και τις εργασίες που απαιτούνται για την ανάδειξη των παρόδιων μνημείων του, με κορυφαίο τον αρχαιολογικό χώρο της Κίρρας. Τότε μόνο, παράλληλα με το επιστημονικό όφελος, αλλά και το όφελος της προβολής της χώρας μας, οι κοινότητες της περιοχής, που μέχρι σήμερα έχουν γνωρίσει τους Δελφούς μέσα από τις δεσμεύσεις του Δελφικού Τοπίου, θα συμμετείχαν κατ’ αναλογία και στα οφέλη του τουρισμού. 

Κ.Π.: Τα παιδιά σήμερα έχουν περισσότερα ερεθίσματα απ’ όσα είχαν τις παλαιότερες εποχές. Πόσο σημαντική είναι η ενημέρωσή τους για τα αρχαιολογικά ευρήματα; 

Δ.Σ.: Η ενημέρωση των παιδιών στα αρχαιολογικά ευρήματα και γενικότερα στην αρχαιολογική έρευνα είναι ιδιαίτερα σημαντική, γιατί από τα ευρήματα αυτά προέρχεται μεγάλο μέρος των γνώσεων μας για την αρχαία ιστορία και τον πολιτισμό του τόπου μας. Τα αρχαιολογικά ευρήματα αποτελούν επίσης, στο σύνολό τους, εθνικό πλούτο, που η μία γενιά οφείλει να παραδώσει αλώβητο στην επόμενη. Γι’ αυτό πρέπει όχι μόνο να γνωρίσουμε καλά αυτόν τον εθνικό μας πλούτο, αλλά και να συμβάλλουμε ο καθένας μας από την πλευρά του στην προστασία του. 

Κ.Π.: Σε ποιο βαθμό και με ποιο τρόπο μπορούν να πληροφορηθούν και να κατανοήσουν την πραγματική σχέση της Αρχαιότητας με το σήμερα; 

Δ.Σ.: Για να κατανοήσουν τα παιδιά τη σχέση της Αρχαιότητας με το σήμερα θα πρέπει πρώτα-πρώτα να μάθουν την ιστορία και βασικά στοιχεία του πολιτισμού της αρχαίας Ελλάδας. Όπως γνωρίζουμε η διδασκαλία και των δύο αποτελεί μέρος της εκπαίδευσης των μαθητών στα Σχολεία. Στην Αρχαιολογική Υπηρεσία έχει εδώ και πολλά χρόνια καθιερωθεί η δράση των Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων, που είναι ειδικά σχεδιασμένα από αρχαιολόγους για τα παιδιά. Τα προγράμματα αυτά υλοποιούνται από τις κατά τόπους Εφορείες Αρχαιοτήτων στα Μουσεία της περιφερείας τους. Σημαντικό, κατά τη γνώμη μου, ρόλο στην κατανόηση της Αρχαιότητας από τα παιδιά έχει και το παιδικό αρχαιολογικό παραμύθι ή διήγημα. Εξαιρετικά δείγματα αυτής της κατηγορίας παιδικού βιβλίου αποτελούν τα βιβλία που έγραψε με τόση ευαισθησία ο αείμνηστος συνάδελφος και πανεπιστημιακός δάσκαλος Πάνος Βαλαβάνης. 

Κ.Π.: Μιλήστε μας για τα συγγράμματα και τις δημοσιεύσεις σας. 

Δ.Σ.: Οι δημοσιευμένες μελέτες μου αφορούν σε ανασκαφές που επέβλεψα σε διάφορες περιοχές του Νομού Φωκίδας, όπου και υπηρέτησα πολλά χρόνια. Το κυρίως όμως ερευνητικό μου έργο επικεντρώθηκε στην περιοχή των Δελφών, που στην βιβλιογραφία είναι γνωστή και ως κοιλάδα του Πλειστού. Πρόκειται για μία σχετικά μικρή, αλλά σαφώς καθορισμένη γεωγραφική ενότητα, στην οποίαν εντάσσονται, εκτός από το Ιερό και τον αρχαίο οικισμό των Δελφών, δύο ακόμη σημαντικοί αρχαίοι οικισμοί η Κρίσα και η Κίρρα. Ήταν επόμενο η ύπαρξη ενός τόσο σημαντικού Ιερού να καθορίσει τις ιστορικές εξελίξεις στην περιοχή του και τελικά την ίδια τη μοίρα των ανθρώπων που ζούσαν σ’ αυτήν. Είχα την τύχη, με τη στήριξη του αείμνηστου τότε προϊσταμένου μου Βαγγέλη Πεντάζου, να οργανώσω και να επιβλέψω τη μεγάλη επιφανειακή έρευνα που έγινε στη κοιλάδα  του Πλειστού τη δεκαετία του ’80. Τα σημαντικά αποτελέσματά της ανακοίνωσα σε Διεθνές Συμπόσιο στο Στρασβούργο το 1991. Έχω επίσης επιβλέψει σχεδόν όλες τις ανασκαφές που έχουν γίνει στην περιοχή των Δελφών και ειδικότερα στη Κίρρα, το επίνειον ως γνωστόν του Δελφικού Ιερού. Τα αποτελέσματα όλων αυτών των νεότερων ελληνικών ερευνών σε συνδυασμό με αυτά των προπολεμικών ανασκαφών της Γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής μελετώνται πλέον στο σύνολό τους προκειμένου να έχουμε διαχρονικά πληρέστερη την εικόνα της εξέλιξης της κατοίκησης στη κοιλάδα του Πλειστού, αλλά και να εντοπίσουμε τους παράγοντες που την επηρέασαν. Πρόκειται για μία σειρά μελετών, η πρώτη από τις οποίες αφορά  στη Μέση Εποχή του Χαλκού δηλαδή στην προϊστορική εποχή. Η μελέτη αυτή έχει ήδη ολοκληρωθεί και θα δημοσιευτεί  σύντομα. 

Κ.Π.: Σας ευχαριστώ για την όμορφη αυτή συνάντηση και σας εύχομαι πολλές ακόμα επιτυχίες.  

Κατερίνα Παναγιωτοπούλου