Η Λαμπρή που έγινε Φωτιά και Θάνατος!

Του Γιώργου Καρανάσιου

Πάσχα

16 -18/4/1944.

Κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής, η ορεινή Παρνασσίδα δοκιμάστηκε σκληρά.

Η Καλοσκοπή (Κουκουβίστα - Φωκίδας) γνώρισε επανειλημμένα τη βία των κατακτητών, με επιδρομές, σκοτωμούς και εκφοβισμό. Όμως το Πάσχα του 1944 έμελλε να χαραχτεί ως η πιο σκοτεινή στιγμή της ιστορίας της.....

Την ημέρα της Λαμπρής, 16 Απριλίου 1944, ενώ το χωριά ζούσαν τον γιορτασμό της Ανάστασης, μια μεγάλη γερμανική φάλαγγα ξεκίνησε από τη Γραβιά και τα Καστέλλια - Φωκίδας και κινήθηκε προς την διέξοδο της χαράδρας Γραβιάς με προορισμό την Καλοσκοπή. Περίπου δύο χιλιάδες άνδρες –Γερμανοί, μισθοφόροι διαφόρων εθνικοτήτων μέχρι Αφρικανών (Μαροκινοί) και δοσίλογοι "μαυροπουκάμισοι φασίστεs" που κάνανε τον άγωγιάτη στα ξεφόρτωτα μουλάρια,Τ. Λάππας)– με όλμους, πολυβόλα και ορειβατικά πυροβόλα, προχωρούσαν με έναν σαφή στόχο: να πλήξουν την αντάρτικη δράση και να τιμωρήσουν το χωριό αιφνιδιαστικά, μέσα στις γιορταστικές ημέρες.

Απέφυγαν τα στενά επικίνδυνα περάσματα ("Στενή Καστελλιων"), παρότι σύντομη διαδρομή και κινήθηκαν από τον δημόσιο δρόμο Γραβιάς–Άμφισσας, πάνω στον γνωστό Δωρικό Διάδρομο.

Στην πορεία τους κατέστρεφαν ό,τι συναντούσαν, καλύβες, ξωκλήσια, ανθρώπινα ίχνη ζωής,

σπέρνοντας τρόμο.

Στην τοποθεσία «Κοιλισμένα» Βάργιανης εκτυλίχθηκε το πρώτο προσωπικό δράμα.

Ο Κώστας Κοπανέλος, περίπου 26 ετών, βρισκόταν κοντά στο μαντρί του, μαζί μ' άλλους συγχωριανούς του, κρατώντας το πασχαλινό έθιμο.

Όταν αντιλήφθηκε την κίνηση των Γερμανών στον δρόμο, κινήθηκε προς τα εκεί, ανήσυχος για το κοπάδι του.

Δεν πρόλαβε.

Τον συνέλαβαν και τον ανάγκασαν να προπορεύεται της φάλαγγας ως οδηγός προς την Καλοσκοπή.

Η είδηση έφτασε γρήγορα στους δικούς του. Ο πατέρας του, Γιάννης Κοπανέλος, πήρε την ταυτότητα του γιου του και έτρεξε να τον προλάβει, με την ελπίδα ότι θα τον σώσει. Αντί γι’ αυτό, συνελήφθη και ο ίδιος.

Την επόμενη ημέρα (17 Απριλίου) τον υποχρέωσαν και αυτόν να οδηγήσει τους Γερμανούς από μονοπάτι για περικύκλωση του ορεινού χωριού και τη σύλληψη των ανταρτών. Εκείνος γνώριζε καλά τον τόπο. Και αυτή η γνώση στάθηκε καθοριστική.

Οδήγησε τους Γερμανούς σε σημείο όπου υπήρχε αντάρτικη επιτήρηση.

Οι πυροβολισμοί που ακολούθησαν διέσπασαν τη σιωπή της γιορτής και έδωσαν τον χρόνο άμυνας που χρειαζόταν: οι αντάρτες και αρκετοί κάτοικοι πρόλαβαν να διαφύγουν προς τα γύρω ορεινά υψώματα.

Πίσω έμειναν οι πιο αδύναμοι.

Λίγες ώρες αργότερα (10η το πρωί), η φάλαγγα μπήκε στην Κουκουβίστα. Πανικός. Φωνές. Βιαστικές φυγές. Σπίτια εγκαταλειμμένα.

Το χωριό παραδόθηκε στη λεηλασία - "Σφιχτοζώσανε το χωριό από παντού καί πέσανε στην αρπαγή" δεν άφησαν τίποτα.

Μέσα σ' αυτό το χάος ολοκληρώθηκε και η τραγωδία της οικογένειας Κοπανέλου.

Ο πατέρας εκτελέστηκε.

Ο γιος του ο Κώστας, μαζί μ' άλλους συλληφθέντες, υποχρεώθηκε να μεταφέρει τραυματίες στην επιστροφή της φάλαγγας. Εξαντλημένοι, χωρίς νερό (δεν άφησαν), χωρίς καμία ελπίδα διαφυγής, προχωρούσαν γνωρίζοντας πλέον την κατάληξη.

Όταν έφτασαν στη δημοσιά - για Γραβιά, κοντά στη στάνη του, τους έστησαν στα γρήγορα σ' ένα ξέφωτο για εκτέλεση.

Εκείνη τη στιγμή, ο Κώστας δεν στάθηκε ακίνητος.

Έσπρωξε τους εκτελεστές του και όρμησε ανάμεσα στα πουρνάρια να σωθεί.

Δεν πρόλαβε.

Οι ριπές λίγα μέτρα πιο κάτω τον θέρισαν. Οι κραυγές του αντήχησαν στον τόπο και έφτασαν μέχρι τους δικούς του ανθρώπους που κατάλαβαν...

Από όσους βρίσκονταν μαζί του αιχμάλωτοι, ένας μόνο κατάφερε να σωθεί και να μεταφέρει αργότερα τη μαρτυρία με κάθε λεπτομέρεια στα μέλη της οικογένειάς του.

Μια μαρτυρία που έμεινε ζωντανή και πέρασε από στόμα σε στόμα, ως οικογενειακή μνήμη.

Την ίδια ημέρα εκτελέστηκαν και δύο ακόμη κάτοικοι του χωριού, ο Ευθύμιος Μώρης (Μαλαμούρης) και ο Αθανάσιος Τομαράς (Τσιαμτσιούρης).

Το Πάσχα του 1944 στην Καλοσκοπή και για τους γύρω κατοίκους των χωριών δεν ήταν απλώς ένα ακόμη επεισόδιο κατοχικής βίας. Ήταν μια κορύφωση τραγωδίας, όπου η συλλογική καταστροφή συναντήθηκε με την προσωπική απώλεια.

Η θυσία πατέρα και γιου, λίγους μόλις μήνες πριν την αποχώρηση των κατακτητών, αποτυπώνει το πραγματικό τίμημα της Κατοχής.

Στο σημείο όπου έπεσε ο πατέρας ανεγέρθηκε μνημείο.

Όχι μόνο ως ένδειξη τιμής, αλλά ως σιωπηλή παρουσία μνήμης μέσα στον χρόνο.

Για τον γράφοντα, όμως, τα γεγονότα αυτά δεν ανήκουν αποκλειστικά στο πεδίο της ιστορίας.

Ο Κώστας Κοπανέλος ήταν αδελφός της γιαγιάς του.

Μέσα σε αυτές τις διηγήσεις διασώζεται και μια λεπτομέρεια, που αποτυπώνει με τον πιο ανθρώπινο τρόπο το βάρος της απώλειας.

Λίγες ημέρες πριν από τα γεγονότα, ο Γιάννης Κοπανέλος είχε αναφέρει στην οικογένειά του ένα όνειρο εντυπωσιακό: ότι μαζί με τον γιο του είχαν βρεθεί στην Κουκουβίστα και είχαν περάσει όμορφα.

Η ανάμνηση αυτή, όπως διασώθηκε προφορικά, έμεινε χαραγμένη στη μνήμη των δικών του ανθρώπων σαν μια σιωπηλή προαίσθηση, που μόνο εκ των υστέρων απέκτησε το τραγικό της νόημα.

Η τραγωδία μεταφέρθηκε ζωντανή μέσα στην οικογένεια, και μέσα από τις αφηγήσεις της μητέρας μου, η οποία έζησε τα γεγονότα ως παιδί και τα διατήρησε άσβεστα στη μνήμη της μέχρι σήμερα. Οι διηγήσεις της, επαναλαμβανόμενες στον χρόνο, ιδιαίτερα το Πάσχα δεν αποτελούν απλώς προφορική μαρτυρία, αποτελούν βιωμένη συνέχεια της ιστορίας.

Η απώλεια πατέρα και γιου, μέσα στις ημέρες της Λαμπρής, δεν έκλεισε ποτέ ως τραύμα.

Σημάδεψε βαθιά την οικογένειά τους και προσέδωσε στο Πάσχα ένα διαφορετικό, βαρύ περιεχόμενο, πέρα από τη χαρά της Λαμπρής.

Η μνήμη δεν παραμένει μόνο συλλογική.

Παραμένει και προσωπική. Ζωντανή. Παρούσα.

Εκείνη η Λαμπρή δεν έφερε Ανάσταση.

Έφερε φωτιά, θάνατο και στάχτη.

Υ.Γ. Οι Γερμανοί, χάνοντας τον πόλεμο σ' όλα τα μέτωπα (Νορμανδία, Ανατολικό μέτωπο, Ιταλία) σκόπευαν να φύγουν και από την Ελλάδα. Επειδή όμως είχε προηγηθεί η καταστροφή της γέφυρας του Γοργοποτάμου, ήθελαν να προστατεύσουν τον άξονα της σιδηροδρομικής γραμμής Μπράλου - Δομοκού. Γι’ αυτό το σκοπό ενίσχυσαν τις μονάδες της περιοχής κι άρχισαν επιδρομές στα γύρω χωριά, για να φοβίσουν τους κατοίκους τους, ώστε να μην επιχειρήσουν άλλα σαμποτάζ.

Giorgos Karanasios