ΚΑΤΟΧΗ: ΕΛΑΤΕΙΣ ΣΤΟ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ

Με αφορμή τις φωτογραφίες των 200 πατριωτών Κομμουνιστών που οδηγούνται για εκτέλεση στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, η Ελάτεια έχει να θυμηθεί και το δικό της μερτικό στις θυσίες εκείνου του αγώνα.....

Στον ίδιο χώρο, στο Σκοπευτήριο, λίγες μέρες πριν από την εκτέλεση των 200, εκτελέστηκε και ένα 22χρονο παλικαράκι από την Ελάτεια (Δραχμάνι), ο Αχιλλέας Χριστοδούλου. Η εκτέλεση αυτή έγινε το Σάββατο 8 Απριλίου του 1944. Μαζί του, εκείνη τη μέρα, εκτελέστηκαν άλλοι 49 πατριώτες, από τους οποίους οι 21 ήταν παλιοί Κομμουνιστές, εξόριστοι στην Ανάφη που τότε κρατούνταν στο Χαϊδάρι, και οι υπόλοιποι αγωνιστές ΕΑΜίτες που είχαν συλληφθεί σε διάφορα μπλόκα.

Ο δικός μας ήρωας ήταν γιος της Χρυσάφως (Ξάφως) Χριστοδούλου το γένος Στάθη Σταματάκου. Το πατρικό τους βρισκόταν στον (τότε) «Πάνω Μαχαλά» (οδός Ανδρούτσου και Ηρώων). Στις αρχές της δεκαετίας του ’20, το πούλησαν και αγόρασαν άλλο στο κέντρο του χωριού, στον σημερινό πεζόδρομο. Ο Σταματάκος, οποίος μετανάστευσε στην Αμερική, εκτός από τη Χρυσάφω, είχε άλλη μία κόρη τη Λελούδα. Η πρώτη παντρεύτηκε στη Χαιρώνεια και η δεύτερη στην Παναγίτσα. Η Χρυσάφω είχε συνολικά 4 παιδιά, δύο αγόρια και δύο κορίτσια. Την περίοδο της Κατοχής επέστρεψαν στην Ελάτεια.

Ο Αχιλλέας ήταν μέλος της τοπικής οργάνωσης της ΕΠΟΝ, και της Μαχητικής Ομάδας (Εφεδρικός ΕΛΑΣ-Ανταρτοεπονίτης). Σύμφωνα με μαρτυρίες, συνελήφθη στην περιοχή του Κηφισοχωριού από συνεργάτες των Γερμανών οι οποίοι τον παρέδωσαν σ’ αυτούς. Αρχικά μεταφέρθηκε στη Λιβαδειά και στη συνέχεια στο Χαϊδάρι. Το όνομά του βρίσκεται στο μνημείο των πεσόντων της Εθνικής Αντίστασης, στην Ελάτεια.

Ωστόσο, ο Αχιλλέας δεν είναι ο μόνος, «πλήρως ή μερικώς», Δραχμαναίος, ή που συνδέονταν με κάποιον τρόπο με την Ελάτεια, που εκτελέστηκε από τους κατακτητές. Δεν ήταν το μόνο παιδί της που θρήνησε η Ελάτεια.

Στην περίοδο της Κατοχής, εκτελέστηκαν ή δολοφονήθηκαν από Γερμανούς και Ιταλούς, και οι:

► Γιαννακόπουλος Παν., 29 χρ. Γεννήθηκε στην Ελάτεια το 1915. Η οικογένειά του έμενε στη Λαμία όπου και πιάστηκε σε μπλόκο. Κρατούνταν στις φυλακές Λαμίας και εκτελέστηκε από τους Γερμανούς στις 9 Απριλίου 1944 μαζί με άλλους 16 πατριώτες στην περιοχή Παλιά Αμπέλια-Άμμος Ομβριακής Δομοκού (15 κρατούμενοι συν 2 εργάτες των μεταλλείων, μέλη του ΕΑΜ).

► Γιαννακόπουλος Στάθης, 37 χρ. Γεννήθηκε στην Ελάτεια το 1907. Έμενε οικογενειακώς στη Λαμία όπου και πιάστηκε επίσης σε μπλόκο. Εκτελέστηκε στις 25 Απριλίου 1944 στον Καρακόλιθο Βοιωτίας, μαζί με άλλους 135 πατριώτες που μεταφέρθηκαν από τις φυλακές Λιβαδειάς και Λαμίας. Μαζί του εκτελέστηκαν και οι: Λουκάς Τζιφάς (Μόδι), Λουκάς Αθανασέκος, 28 χρ., Αλεξ. Τσιλομελέκης, 27 χρ., Θεόδωρος Συμεωνίδης, 35 χρ., (στελέχη της οργάνωσης του ΕΑΜ Κηφισοχωριού και οι 4), Γιώργος Πανταζής, 25 χρ. (Κηφισοχώρι), Δημ. Θεοδοσόπουλος, 23 χρ. (έμενε στη Λιβαδειά. Κατάγονταν από τη Βελίτσα. Πιάστηκε σε μπλόκο στη Λιβαδειά), Στάθης Δαρδής, 20 χρ. (από το Δαδί. Πιάστηκε σε μπλόκο στη Λαμία) και Γιώργος Σκούρας, 31 χρ. (από τον Μπράλο. Έμενε στη Λαμία.

Πιάστηκε στο σπίτι του με υπόδειξη καταδότη. ΕΑΜίτης με σημαντικό ρόλο στην Αντίσταση).

► Βλαχοδημητρίου (Τράγγαλος) Γιώργος, 34 χρ. Γεννήθηκε στην Ελάτεια το 1910 και ήταν γιός του Λεωνίδα Τράγγαλου και της Μαριώς Βλαχοδημητρίου. Αποφοίτησε από το Σχολαρχείο Αταλάντης και κατατάχτηκε στον στρατό ως μόνιμος υπαξιωματικός. Υπηρετούσε στη Λαμία. Τον Αύγουστο του ’40, η μονάδα του μεταφέρθηκε στην Ελληνοαλβανική μεθόριο. Όταν ξέσπασε ο πόλεμος, βρίσκονταν ήδη στην πρώτη γραμμή και πολέμησε ως το τέλος. Μετά την παράδοση του στρατού, επέστρεψε στη Λαμία. Ήταν παντρεμένος και είχε μία κόρη. Η σύζυγός του καταγόταν από το Μάνεσι. Ήταν μέλος του ΚΚΕ και στέλεχος της τοπικής οργάνωσης του ΕΑΜ. Συνελήφθη νύχτα στο σπίτι του. Την ίδια νύχτα συνελήφθησαν άλλοι εννιά ΕΑΜίτες, όλοι μετά από υπόδειξη καταδότη. Εκτελέστηκε στις 17 Απριλίου 1944 στη θέση «Γεφύρι του Πασχάλη», στο Χρυσό (Φωκίδα) μαζί με άλλους 17 πατριώτες Κομμουνιστές.

► Καραγιάννης Θανάσης, 21 χρ. Συνελήφθη σε τυχαίο μπλόκο των Γερμανών στην αγορά της Λιβαδειάς. Εκτελέστηκε στις 8 Ιανουαρίου 1944 στη διασταύρωση του χωριού Υψηλάντη Βοιωτίας (Βρασταμίτες), μαζί με άλλους 49 πατριώτες από τις φυλακές της πόλης. Ήταν ο μικρότερος γιος του γνωστού δεξιοτέχνη του κλαρίνου Κώστα Καραγιάννη, που γεννήθηκε στην Ελάτεια (1888). Η μητέρα του ήταν αδερφή του Κώστα Μπαστούνη (Καραφαγά). Η οικογένεια είχε εγκατασταθεί στη Λιβαδειά. Μετά την εκτέλεση του Θανάση, γύρισαν όλοι στην Ελάτεια ως το τέλος της κατοχής.

► Ζωγράφος Λουκάς (Άσος), 18 χρ., ΕΠΟΝίτης, και Σαντάς Νίκος (Ταραμαγκός), 20 χρ. φοιτητής. Πιάστηκαν από Γερμανούς στην Ελάτεια, ο μεν πρώτος επειδή αντιστάθηκε δυναμικά σε έλεγχο, ο δε δεύτερος επειδή προσπαθούσε να απομακρυνθεί από το χωριό. Εκτελέστηκαν την ίδια μέρα στην ανατολική πλευρά της Ελάτειας, στα «Μιζντρινέικα οικόπεδα». Πριν την εκτέλεση, τους υποχρέωσαν να σκάψουν τον τάφο τους.

► Στον Κρεβασαρά (Βασιλικά) Βοιωτίας, Γερμανοί δολοφόνησαν, μετά από φριχτά βασανιστήρια, δύο Ελατείς στις 10 Οκτωβρίου 1944, τον Πέτρο Αυγερίου (Τσιρτσόβα, 23 χρ., φοιτητή, Ανταρτοεπονίτη) και τον Γιάννη Χλωμίσιο (Κουγιάτσο, 50 χρ., γεωργό), καθώς και τον Μανεσαίο Γιάννη Λαπατσάνη (33 χρ., υπεύθυνο της Επιμελητείας του Αντάρτη, μέλος του ΕΑΜ).

► Στο Καλαπόδι, στις 29 Μαΐου 1943, Ιταλοί, κατά τη διάρκεια επιδρομής, πυροβολούσαν και σκότωναν όποιον έβρισκαν στο δρόμο τους. Τυχαία συνάντησαν τον Δραχμαναίο Νίκο Δενδρουλάκη, πεταλωτή, ο οποίος διέμενε στο χωριό, και τον δολοφόνησαν εν ψυχρώ. Ο Νίκος ήταν γιος του Κώστα και της Λουκίας Δενδρουλάκη.

► Σε περιοχή της Παναγίτσας, Γερμανοί δολοφόνησαν τον 18χρονο Βασίλη Λωρίδα, ο οποίος έβοσκε τα πρόβατα της οικογένειας. Την ίδια μέρα, στο Δραχμανιώτικο τμήματα των Βασιλικών, άλλη δύναμη Γερμανών σκότωσε τον Γιώργο Ζαγανά από το Ρεγκίνι.

► Στην Ελάτεια, οι Γερμανοί συνέλαβαν, και είναι άγνωστη η τύχη του ως σήμερα, τον 20χρονο Νίκο Χλωμίσιο του Νικολάου.

► Στο Κηφισοχώρι, Γερμανοί συνέλαβαν τον Μήτσο «Μπακαλάκο» (περίπου 50 χρ.). Αρχικά τον φυλάκισαν και στη συνέχεια τον εκτέλεσαν. Ο «Μπακαλάκος» δεν καταγόταν Τμήμα του Μνημείου Πεσόντων της Ελάτειας από την Ελάτεια αλλά διέμενε και εργαζόταν ως τσοπάνης στο χωριό για χρόνια. Το πραγματικό του επίθετο δεν ήταν γνωστό. Στο Κηφισοχώρι, στο οποίο είχε παντρευτεί η αδερφή του, βρέθηκε αναζητώντας εργασία.

► Από τα μαχητικά τμήματα, η Ελάτεια είχε έναν νεκρό αντάρτη. Μία μέρα πριν από το τέλος της ναζιστικής κατοχής, σκοτώθηκε σε επιχείρηση του ΕΛΑΣ στο «51» ο ανθυπολοχαγός Γιάννης Αθανασίου του Χαρίλαου, ο οποίος είχε τα αντάρτικα ψευδώνυμα «Γιάνναρος» και «Γιαννάρας» (ξημερώνοντας η 12η Οκτωβρίου 1944). Ο Γιάννης υπηρετούσε στο 2ο Τάγμα του 36ου Συντάγματος (2/36) της 13ης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ (ή Μεραρχία Ρούμελης). Πήρε μέρος σε όλες σχεδόν τις μάχες της ευρύτερης περιοχής (Δαδί, «51», Άμφισσα, Παύλιανη, Καλοσκοπή, Αγ. Κωνσταντίνο, Καρυά, Άγναντη, Θερμοπύλες, Σπερχειάδα, Υπάτη, Λιανοκλάδι, μάχες στην Ευρυτανία κ. ά.). Είχε τιμηθεί ιδιαίτερα για τον ηρωισμό που επέδειξε στη μάχη της Ναυπάκτου κατά των Γερμανών (9 Ιουλίου 1944) και γι’ αυτό τον αποκαλούσαν «ο ήρωας της Ναυπάκτου». Τη μέρα του θανάτου του, ηγούνταν μίας εκ των τριών διμοιριών του 2ου Τάγματος που επιτέθηκαν κατά του Γερμανικού φρουρίου στη θέση «51» (Ε. Ο. Άμφισσας -Μπράλου).

Εκτελέσεις και δολοφονίες από τα στρατεύματα κατοχής έγιναν και σε άλλα μέρη της ευρύτερης περιοχής, όπως τη Βελίτσα, το Κηφισοχώρι, το Μόδι, τον Μπράλο, το Ζέλι, την πρωτοπόρα της Αντίστασης Αμφίκλεια κ. ά. Η αγωνιστική προσφορά των χωριών του σημερινού Δήμου, αλλά και των άλλων παρακείμενων χωριών, ήταν τεράστια στα χρόνια της Κατοχής. Εκατοντάδες άνδρες, γυναίκες και νέοι συμμετείχαν, άμεσα ή έμμεσα, στην Εθνική Αντίσταση ως μέλη των τοπικών οργανώσεων (ΕΑΜ, ΕΠΟΝ, Επιμελητεία, Εθνική Αλληλεγγύη), μέλη των Μαχητικών Ομάδων (Εφεδρικός ΕΛΑΣ), μόνιμοι αντάρτες (ΕΛΑΣ) ή συνέδραμαν με διάφορους τρόπους. Πολλοί θυσίασαν τη ζωή τους σ’ εκείνο το πανεθνικό κάλεσμα, άλλοι εκτελεσμένοι, άλλοι δολοφονημένοι άγρια, άλλοι όμηροι στα χέρια των κατακτητών, άλλοι πέφτοντας ηρωικά στις μάχες αυτού του πατριωτικού αγώνα με το όπλο στο χέρι. Λίγοι δεν ήταν κι εκείνοι που φυλακίστηκαν και βασανίστηκαν στα κολαστήρια των κατακτητών και των συνεργατών τους αλλά και εκείνοι που τραυματίστηκαν.

Το τίμημα ήταν βαρύ και σε υλικές καταστροφές: αρκετά χωριά κάηκαν ολοσχερώς ή μερικώς από τις βάρβαρες επιδρομές των κατακτητών, με σπίτια, στάβλους και σοδειές να γίνονται στάχτη στην προσπάθεια τρομοκράτησης ή τιμωρίας του τοπικού πληθυσμού για τη συμμετοχή του στην Αντίσταση.

Απ’ αυτή την τόσο τραγική αλλά και ηρωική περίοδο, κάθε χωριό έχει καταγράψει στη συλλογική συνείδησή του τις δικές του ιστορικές μνήμες. 

Αυτές οι μνήμες, ας μην χαθούν.

Με τη δέουσα ταπεινότητα και βαθύ σεβασμό για τον αγώνα και την ιερή τους μνήμη. 

Σπ. Σωτ. Αλεξίου, 27-2-2026

Βιβλιογραφία

i.Βαρδινογιάννης Β. (επιμ.) (2004) Δεν θέλω να μου δέσετε τα μάτια, Εταιρεία Διάσωσης Ιστορικών Αρχείων 1940- 1974 (Ε.Δ.Ι.Α.), Αθήνα.

ii.Δαλιάνης Α. (1998) Υάμπολη, Βάλτετσι, Καλαπόδι, Αρσενίδης, Αθήνα

iii.Ζαχαρίας Κ. (2017) Ο άγνωστος αντάρτης – Οδοιπορικό, Δρόμων, Αθήνα.

iv.Λάππας Τ. (χ.χ.) Ματοβαμμένες δάφνες της Ρούμελης : Αγώνες – Θυσίες 1941-1944, Αυτοέκδοση.

v.Μίντζας Γ. (1983) Η Ελάτεια στην Εθνική Αντίσταση 1941-1944 – Αναμνήσεις, Αυτοέκδοση, Αθήνα.

vi.Νικολάου Γ. (1984) Καρακόλιθος Διστόμου, Αυτοέκδοση, Παραλία Διστόμου.

vii.Πεντεδέκας Κ. (2014) Η συμμετοχή μου στην ΕΑΜική Εθνική Αντίσταση 1941-1945, ΕΝΤΟΣ, Αθήνα.

viii.Πεντεδέκας Κ. (2001) Η Αμφίκλεια (το Δαδί) στην Εθνική Αντίσταση 1940-1944, ΕΝΤΟΣ, Αθήνα.

ix.Τασιόπουλος Ν. (2015) Το τελευταίο έγκλημα των Γερμανών στη Βοιωτία με θύματα Λοκρούς, 10 Οκτώβρη 1944,

Τοπική εφημερίδα “Αίας ο Λοκρός”, Ιανουάριος-Φεβρουάριος, Μάρτιος: 4.

x.Τσίτσας Ν. (2024) Ο Μπράλος στην Κατοχή και τον Εμφύλιο, Συλλογές, Αθήνα.

(-) Αλεξίου Σπ. «Σελίδες Τοπικής Ιστορίας», αδημοσίευτο

(-) Μαρτυρίες συγγενών εκτελεσμένων και κατοίκων της Ελάτειας